POMOC ROZWOJOWA A POSTRADZIECKA AZJA CENTRALNA I KAUKAZ POŁUDNIOWY

    W Polsce tematyka edukacji rozwojowej cieszy się coraz większą popularnością. Programy edukacyjne z tej dziedziny skupiają się jednak przede wszystkim na problemach Afryki czy Bliskiego Wschodu, prawie w ogóle nie poruszają natomiast kwestii sytuacji społeczno-gospodarczej na obszarze postradzieckim. Są to wątki zupełnie pomijane w  dyskusjach nad dawnym Związkiem Radzieckim w naszym kraju, które są monopolizowane przez kwestie polskiej suwerenności, racji stanu, narodowej martyrologii, wzrostu potencjału państwa rosyjskiego (rozpatrywanego na ogół jako zjawisko negatywne), etc. Szczególnie jako terra incognita postrzegane są kraje postradzieckiego Południa, czyli regiony Kaukazu Południowego i Azji Centralnej. Pozytywny PR Gruzji w ostatnich latach możemy również zaliczyć raczej do sfery naszych narodowych mitów o krajach byłego ZSRR, gdyż wizja Gruzji jako Polski Kaukazu (i Gruzinów jako kaukaskich Polaków), jaka na stałe zadomowiła się w naszej publicystyce (a po trosze i w dyskursie naukowym), raczej oddala niż przybliża poznanie tego południowokaukaskiego kraju i jego specyfiki.

Specyfika krajów postradzieckiego Południa i kierowanej do nich
pomocy rozwojowej

    Należy podkreślić, że kraje postradzieckiego Południa, zarówno Azji Centralnej, jak i Kaukazu Południowego są bardzo szczególnymi krajami rozwijającymi się, a przez i to szczególnymi adresatami pomocy rozwojowej. Do rewolucji 1917 r. były one rodzajem wewnętrznych kolonii Rosji carskiej (dotyczy to w mniejszym stopniu Kaukazu Południowego, a w większym krajów Azji Centralnej). W Związku Radzieckim te kolonialne peryferie znalazły się w bardzo specyficznej sytuacji, nietypowej dla innych krajów kolonialnych (które obecnie stanowią główną grupę docelową pomocy rozwojowej krajów UE, w tym również i Polski). W przeciwieństwie do kolonii europejskich w Azji czy w Afryce, Kaukaz i Azja Centralna były terytoriami, w których modernizację moskiewska metropolia inwestowała często o wiele większe środki niż w równoczesną modernizację rosyjskiej prowincji. Było to związane m. in. z idealistycznymi założeniami bolszewików takim jak choćby wyzwalanie narodów z Rosji carskiej (rozumianej jako tychże narodów więzienie). Chodziło również o realizację idei budowy bezklasowego społeczeństwa komunistycznego, do czego konieczny był cywilizacyjny skok ludów radzieckiego Południa (Kaukazu i Azji Centralnej) bezpośrednio "z feudalizmu do komunizmu", z pominięciem innych stadiów marksistowskiego schematu ewolucyjnie rozumianego rozwoju społeczeństw światowych. Radzieckie Południe, niejako "wewnętrzny Trzeci Świat" Związku Radzieckiego, było poza tym traktowane jako "okno wystawowe" komunistycznego eksperymentu w koloniach państw Europy. Zadaniem tej „reklamy komunizmu” było skłonienie elit krajów Trzeciego Świata, krajów znajdujących się w procesie dekolonizacji, do przyjęcia radzieckiego modelu modernizacji.

    Efektem tych zabiegów radzieckiego kierownictwa politycznego stała się specyficzna droga rozwoju krajów Kaukazu Południowego i Azji Centralnej, które, zaliczane współcześnie do krajów rozwijających się, posiadają jednocześnie ogromny potencjał w postaci warstw ludzi wykształconych, urbanizacji, służby zdrowia, etc., pozostały w spadku po ZSRR. Potencjału takiego na próżno by szukać w typowych krajach rozwijających się (które, jak na przykład Afganistan, są niejako "klasycznymi", typowymi beneficjentami pomocy rozwojowej płynącej z krajów UE, w tym również i z Polski). Trzeba równocześnie skonstatować, że ten potencjał, zbudowany ze środków metropolii, obecnie błyskawiczna zanika. Specyfika pomocy rozwojowej w krajach postradzieckiego Południa polega więc często ratowaniu pozostałości starej infrastruktury, a nie na budowaniu nowej. Jeśli użyć metafory dotyczącej przysłowiowego budowania studni w Trzecim Świecie, tu nie tyle trzeba zbudować nową, co wyremontować (czy odkopać) starą studnię.

    Jako znakomity przykład współczesnej niewiedzy o krajach postradzieckiego Południa może posłużyć Tadżykistan, o którym w Polsce mniej jest informacji w mediach i w źródłach naukowych aniżeli o jego południowym sąsiedzie Afganistanie, pomimo że z pierwszym z tych krajów Polskę łączą o wiele silniejsze związki, sięgające ponad stu lat wstecz. Tadżykistan pozostaje obecnie najbiedniejszym krajem byłego ZSRR, zniszczonym przez wojnę domową i rozpad gospodarki, położonym na szlaku narkotykowym. Poziom ubóstwa w nim jest porównywalny do tego, jaki  występuje w Afryce Subsaharyjskiej. Niektóre jego regiony doświadczyły w ostatnich latach kryzysów żywnościowych oraz energetycznych – na ten temat brak jest w Polsce szerszej informacji.

     Mało znanym problemem jest również masowa migracja zarobkowa z krajów Azji Centralnej oraz Kaukazu Południowego i ich dalekosiężne negatywne skutki dla tych regionów. Do skutków ubocznych lawinowej migracji należą m. in. rozpad więzi społecznych, praca niewolnicza (w rolnictwie, przemyśle, budownictwie, etc. szczególnie w Rosji, ale również w Turcji, w krajach Zatoki Perskiej i in.) oraz nielegalny handel ludźmi. Położenie większości mieszkańców jest bardzo ciężkie. Specyfiką państw Kaukazu Południowego, z których każde przeszło w okresie niepodległości przez co najmniej jeden konflikt zbrojny, pozostaje natomiast problem uchodźców zewnętrznych i wewnętrznych (tzw. przymusowych przesiedleńców) – kwestia niemal zupełnie pomijana w polskich programach edukacji rozwojowej. 

    M. in. wysoki poziom bezrobocia, brak adekwatnych reform oraz programów modernizacji krajów Azji Centralnej i Kaukazu Południowego, a także, w niektórych przypadkach, niestabilna sytuacja polityczna składają się na przyczyny gwałtownej pauperyzacji zamieszkujących je społeczeństw. Nastąpił w nich regres gospodarczy na niespotykaną skalę, co doprowadziło do masowego zjawiska ubóstwa transformacyjnego.

    Procesy te stanowią wyzwanie dla organizacji i instytucji zajmujących się pomocą rozwojową w obu regionach, która rozwija się tam na coraz większą skalę, także przy współudziale polskich rządu i sektora pozarządowego.


dr Mariusz Marszewski
Koordynator projektu
mgr Marta Żakowska
Asystent Koordynatora projektu




© Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, ul. Wieniawskiego 1, 61-712 Poznań | tel. centrala +48 (61) 829 40 00, NIP: 777-00-06-350, REGON: 000001293

Ten serwis używa plików "cookie" zgodnie z Polityką Cookies. Brak zmiany ustawień przeglądarki oznacza jej akceptację.