Globalny rozwój w kontekście społeczno-gospodarczych
wyzwań Azji Środkowej i Kaukazu Południowego

 

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ MINISTERSTWO SPRAW ZAGRANICZNYCH

W RAMACH PROGRAMU

POLSKA POMOC

www.polskapomoc.gov.pl


 

POMOC ROZWOJOWA A POSTRADZIECKA AZJA CENTRALNA I KAUKAZ POŁUDNIOWY

W Polsce tematyka edukacji rozwojowej cieszy się coraz większą popularnością. Programy edukacyjne z tej dziedziny skupiają się jednak przede wszystkim na problemach Afryki czy Bliskiego Wschodu, prawie w ogóle nie poruszają natomiast kwestii sytuacji społeczno-gospodarczej na obszarze postradzieckim. Są to wątki zupełnie pomijane w dyskusjach nad dawnym Związkiem Radzieckim w naszym kraju, które są monopolizowane przez kwestie polskiej suwerenności, racji stanu, narodowej martyrologii, wzrostu potencjału państwa rosyjskiego (rozpatrywanego na ogół jako zjawisko negatywne), etc. Szczególnie jako terra incognita postrzegane są kraje postradzieckiego Południa, czyli regiony Kaukazu Południowego i Azji Centralnej. Pozytywny PR Gruzji w ostatnich latach możemy również zaliczyć raczej do sfery naszych narodowych mitów o krajach byłego ZSRR, gdyż wizja Gruzji jako Polski Kaukazu (i Gruzinów jako kaukaskich Polaków), jaka na stałe zadomowiła się w naszej publicystyce (a po trosze i w dyskursie naukowym), raczej oddala niż przybliża poznanie tego południowokaukaskiego kraju i jego specyfiki.

 

Specyfika krajów postradzieckiego Południa i kierowanej do nich
pomocy rozwojowej

 

Należy podkreślić, że kraje postradzieckiego Południa, zarówno Azji Centralnej, jak i Kaukazu Południowego są bardzo szczególnymi krajami rozwijającymi się, a przez i to szczególnymi adresatami pomocy rozwojowej. Do rewolucji 1917 r. były one rodzajem wewnętrznych kolonii Rosji carskiej (dotyczy to w mniejszym stopniu Kaukazu Południowego, a w większym krajów Azji Centralnej). W Związku Radzieckim te kolonialne peryferie znalazły się w bardzo specyficznej sytuacji, nietypowej dla innych krajów kolonialnych (które obecnie stanowią główną grupę docelową pomocy rozwojowej krajów UE, w tym również i Polski). W przeciwieństwie do kolonii europejskich w Azji czy w Afryce, Kaukaz i Azja Centralna były terytoriami, w których modernizację moskiewska metropolia inwestowała często o wiele większe środki niż w równoczesną modernizację rosyjskiej prowincji. Było to związane m. in. z idealistycznymi założeniami bolszewików takim jak choćby wyzwalanie narodów z Rosji carskiej (rozumianej jako tychże narodów więzienie). Chodziło również o realizację idei budowy bezklasowego społeczeństwa komunistycznego, do czego konieczny był cywilizacyjny skok ludów radzieckiego Południa (Kaukazu i Azji Centralnej) bezpośrednio "z feudalizmu do komunizmu", z pominięciem innych stadiów marksistowskiego schematu ewolucyjnie rozumianego rozwoju społeczeństw światowych. Radzieckie Południe, niejako "wewnętrzny Trzeci Świat" Związku Radzieckiego, było poza tym traktowane jako "okno wystawowe" komunistycznego eksperymentu w koloniach państw Europy. Zadaniem tej „reklamy komunizmu” było skłonienie elit krajów Trzeciego Świata, krajów znajdujących się w procesie dekolonizacji, do przyjęcia radzieckiego modelu modernizacji.
Efektem tych zabiegów radzieckiego kierownictwa politycznego stała się specyficzna droga rozwoju krajów Kaukazu Południowego i Azji Centralnej, które, zaliczane współcześnie do krajów rozwijających się, posiadają jednocześnie ogromny potencjał w postaci warstw ludzi wykształconych, urbanizacji, służby zdrowia, etc., pozostały w spadku po ZSRR. Potencjału takiego na próżno by szukać w typowych krajach rozwijających się (które, jak na przykład Afganistan, są niejako "klasycznymi", typowymi beneficjentami pomocy rozwojowej płynącej z krajów UE, w tym również i z Polski). Trzeba równocześnie skonstatować, że ten potencjał, zbudowany ze środków metropolii, obecnie błyskawiczna zanika. Specyfika pomocy rozwojowej w krajach postradzieckiego Południa polega więc często ratowaniu pozostałości starej infrastruktury, a nie na budowaniu nowej. Jeśli użyć metafory dotyczącej przysłowiowego budowania studni w Trzecim Świecie, tu nie tyle trzeba zbudować nową, co wyremontować (czy odkopać) starą studnię.

 

Jako znakomity przykład współczesnej niewiedzy o krajach postradzieckiego Południa może posłużyć Tadżykistan, o którym w Polsce mniej jest informacji w mediach i w źródłach naukowych aniżeli o jego południowym sąsiedzie Afganistanie, pomimo że z pierwszym z tych krajów Polskę łączą o wiele silniejsze związki, sięgające ponad stu lat wstecz. Tadżykistan pozostaje obecnie najbiedniejszym krajem byłego ZSRR, zniszczonym przez wojnę domową i rozpad gospodarki, położonym na szlaku narkotykowym. Poziom ubóstwa w nim jest porównywalny do tego, jaki występuje w Afryce Subsaharyjskiej. Niektóre jego regiony doświadczyły w ostatnich latach kryzysów żywnościowych oraz energetycznych – na ten temat brak jest w Polsce szerszej informacji.

 

Mało znanym problemem jest również masowa migracja zarobkowa z krajów Azji Centralnej oraz Kaukazu Południowego i ich dalekosiężne negatywne skutki dla tych regionów. Do skutków ubocznych lawinowej migracji należą m. in. rozpad więzi społecznych, praca niewolnicza (w rolnictwie, przemyśle, budownictwie, etc. szczególnie w Rosji, ale również w Turcji, w krajach Zatoki Perskiej i in.) oraz nielegalny handel ludźmi. Położenie większości mieszkańców jest bardzo ciężkie. Specyfiką państw Kaukazu Południowego, z których każde przeszło w okresie niepodległości przez co najmniej jeden konflikt zbrojny, pozostaje natomiast problem uchodźców zewnętrznych i wewnętrznych (tzw. przymusowych przesiedleńców) – kwestia niemal zupełnie pomijana w polskich programach edukacji rozwojowej.

 

M. in. wysoki poziom bezrobocia, brak adekwatnych reform oraz programów modernizacji krajów Azji Centralnej i Kaukazu Południowego, a także, w niektórych przypadkach, niestabilna sytuacja polityczna składają się na przyczyny gwałtownej pauperyzacji zamieszkujących je społeczeństw. Nastąpił w nich regres gospodarczy na niespotykaną skalę, co doprowadziło do masowego zjawiska ubóstwa transformacyjnego.

 

Procesy te stanowią wyzwanie dla organizacji i instytucji zajmujących się pomocą rozwojową w obu regionach, która rozwija się tam na coraz większą skalę, także przy współudziale polskich rządu i sektora pozarządowego.


dr Mariusz Marszewski
Koordynator projektu
mgr Marta Żakowska
Asystent Koordynatora projektu

 


 

 

EDUKACYJNY WYMIAR PROJEKTU

 

Spora część naszego społeczeństwa nie zdaje sobie sprawy, iż od kilku lat Polska jest nie tylko biorcą, ale i dawcą pomocy zagranicznej. Na tle innych, często wielokrotnie uboższych krajów świata jest ona uważana za państwo wysoko rozwinięte. Zgodnie ze wskaźnikiem rozwoju społecznego (Human Development Index, HDI), który opracowywany jest co roku przez Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP), Polska pod względem poziomu rozwoju zajmowała w 2009 r. 41. miejsce na 182 badane państwa świata.
 

Jako członek ONZ, Polska zobowiązana jest do działań na rzecz realizacji Milenijnych Celów Rozwoju. Jest to osiem celów, które 192 członków ONZ zobowiązało się osiągnąć do 2015 roku: zlikwidowanie skrajnego ubóstwa i głodu, zapewnienie powszechnego nauczania na poziomie podstawowym, wspieranie zrównoważenia w prawach mężczyzn i kobiet oraz wzmocnienie pozycji kobiet, zmniejszenie wskaźnika umieralności dzieci, poprawa stanu zdrowia kobiet ciężarnych i położnic, zwalczanie AIDS, malarii i innych chorób, zapewnienie stanu równowagi ekologicznej środowiska, rozwijanie i wzmacnianie światowego partnerstwa w sprawach rozwoju. W 1996 r. Polska wstąpiła do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), nazywanej często „klubem bogatych” i „klubem donatorów”. W 2004 r. stała się również członkiem Unii Europejskiej, która przekazuje corocznie ponad połowę światowej pomocy rozwojowej dla krajów rozwijających się. Członkostwo Polski w UE i w OECD zobowiązuje nasz kraj do dzielenia się z innymi, bardziej potrzebującymi krajami i społeczeństwami. W maju 2005 r., podczas posiedzenia Rady ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych UE (GAERC), Polska (podobnie jak dziewięć pozostałych "nowych" unijnych państw członkowskich) zobowiązała się do zwiększenia pomocy rozwojowej dla krajów rozwijających się do poziomu 0,17% PNB do 2010 r. oraz dołożenia wszelkich możliwych starań, aby w 2015 r. współczynnik ten wynosił 0,33% PNB.

 

W tej sytuacji koniecznym wydaje się zwiększenie stopnia poinformowania polskiego społeczeństwa o tym, czym jest pomoc rozwojowa, dokąd i w jakich konkretnych celach jest kierowana oraz jakie są potrzeby jej biorców. Projekt Globalny rozwój w kontekście społeczno-gospodarczych wyzwań Azji Centralnej i Kaukazu Południowego miał się do tego przyczynić. Stanowił on pionierską na gruncie polskim próbę zapełnienia luki w wiedzy na temat sytuacji gospodarczo-społecznej oraz zadań polskiej pomocy rozwojowej na obszarze Azji Centralnej i Kaukazu Południowego. Zadaniem projektu było wyjaśnienie społeczności studenckiej, dlaczego Polska pomaga krajom regionu Azji Centralnej i Kaukazu Południowego oraz w jaki sposób, gdzie i dlaczego przekazywana jest pomoc. Na marginesie należy podkreślić, że organizacje zajmujące się pomocą rozwojową to również duża szansa na zatrudnienie dla młodych ludzi, studentów takich kierunków jak wschodoznawstwo, etnologia, socjologia, politologia czy geografia. Projekt, przybliżając młodzieży zasady i cele ich działania, stworzył więc okazję do zapoznania jej z perspektywami, jakie na rynku pracy daje rozwój sektora pozarządowego.

 

Kolejnym celem projektu było zwiększenia skuteczności współpracy na rzecz rozwoju. Realizowane w projekcie dyskusje panelowe oraz warsztaty interdyscyplinarne miały za zadanie ulepszenie już istniejących i realizowanych przez stronę polską projektów pomocowych oraz znalezienie nowych pól do działania dla polskiej pomocy rozwojowej. Posłużyło temu sprowokowanie dialogu pomiędzy środowiskami naukowymi zajmującymi się szeroko pojętymi badaniami nad postradzieckimi krajami rozwijającymi się a środowiskami praktyków pomocy rozwojowej w tych krajach działającymi.

 

Dzięki projektowi udało się także stworzyć zaczątki powszechnie dostępnej bazy informacji przydatnych do wykorzystania w pracy dydaktycznej, dotyczącej postradzieckich krajów rozwijających się. Mogą one okazać się pomocne dla wykładowców i studentów takich kierunków jak politologia, socjologia, ekonomia, geografia krajów rozwijających się, etnologia czy antropologia kulturowa. Ponadto, w ostatnim okresie coraz więcej polskich uczelni zaczyna tworzyć regionoznawcze kierunki studiów wschodnich specjalizujących się w obszarze b. ZSRR, zbliżonych do prowadzonego w Poznaniu od kilkunastu lat przez Instytut Wschodni UAM wschodoznawstwa. Szczególnie dla ich pracowników i studentów zamieszczone poniżej materiały stanowić mogą dodatkowe źródło wiedzy o Azji Centralnej i Kaukazie Południowym, jak również być może inspirację do realizacji kolejnych projektów z zakresu edukacji rozwojowej, poświęconych tej problematyce.

 

Dla znalezienia dodatkowych informacji na temat krajów obu regionów, które mogłyby zostać wykorzystane w celach dydaktycznych, proponujemy odwiedzenie następujących stron internetowych:

 

www.osw.waw.pl  - strona internetowa polskiego Ośrodka Studiów Wschodnich, zawierająca komentarze i analizy dotyczące sytuacji na obszarze postradzieckim

 

www.kaukaz.net  - strona internetowa polskich miłośników Kaukazu, zawierająca m. in. wiele informacji o kulturze, tradycjach i życiu codziennym mieszkańców tego regionu

 

www.kavkaz-uzel.ru   - portal internetowy obrońców praw człowieka o sytuacji politycznej, społecznej i gospodarczej, często aktualizowany, zawiera najnowsze informacje o najważniejszych wydarzeniach w całym regionie Kaukazu (w języku rosyjskim i angielskim)

 

www.cipdd.org  - witryna internetowa gruzińskiego think tank’u zajmującego się problemami demokracji i rozwoju

 

www.ferghana.ru  - portal internetowy poświęcony Dolinie Fergańskiej – środkowoazjatyckiemu subregionowi rozdzielonemu pomiędzy trzy postradzieckie państwa sukcesyjne: Uzbekistan, Kirgistan i Tadżykistan (w języku rosyjskim, angielskim i uzbeckim)

 

www.eurasianet.org   - związany z Fundacją Sorosa portal internetowy zawierający aktualne informacje z krajów Azji Centralnej, Kaukazu Południowego i Mongolii (w języku angielskim i rosyjskim)

 

www.centrasia.ru  - portal informacyjno-analityczny, poświęcony krajom Azji Centralnej i ich sąsiadom (w języku rosyjskim)

 

www.cisstat.com  - strona internetowa Międzypaństwowego Komitetu Statystycznego WNP; zawiera również odnośniki do stron internetowych urzędów statystycznych poszczególnych państw WNP (w języku rosyjskim i angielskim)

 

www.tol.cz  - Transitions Online (TOL), redagowany w Pradze anglojęzyczny serwis internetowy, zajmujący się przechodzącymi transformację postkomunistycznymi krajami Europy Środkowo-Wschodniej, Południowej i Eurazji

 

www.developmentandtransition.net  - witryna internetowa powstała pod patronatem ONZ-owskiej agendy UNDP i brytyjskiej uczelni London School of Economics and Political Sciences poświęcona problemom transformacji i rozwoju w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, byłego ZSRR i w Turcji (w języku angielskim i rosyjskim)

 

www.jamestown.org  - witryna internetowa Jamestown Foundation, monitorująca na bieżąco wszystkie wydarzenia polityczne, ekonomiczne i społeczne w krajach dawnego ZSRR, w Chinach oraz w państwach charakteryzujących się niestabilnością polityczną (w języku angielskim)

 

www.crisisgroup.org  - strona International Crisis Group, pozarządowej organizacji monitorującej konflikty zbrojne na całym świecie (w języku angielskim)

 

www.csis.org  - witryna internetowa amerykańskiego think tank’u Centre for Strategic and International Studies pełniącego funkcje doradcze w kształtowaniu inicjatyw politycznych, społecznych i gospodarczych Stanów Zjednoczonych

 

dr Mariusz Marszewski
Koordynator projektu
mgr Marta Żakowska
Asystent Koordynatora projektu

 


 

Seminarium
Społeczno-gospodarcze problemy

Azji Centralnej  

w ramach projektu Edukacji Rozwojowej


W dniu 26 października 2009 r. w Instytucie Wschodnim UAM w ramach pierwszej części projektu "Globalny rozwój w kontekście społeczno-gospodarczych wyzwań Azji Centralnej i Kaukazu Południowego" odbyło się seminarium otwarte poświęcone Azji Centralnej.

 

Seminarium 

Społeczne skutki przemian na
Kaukazie Południowym
w ramach projektu Edukacji Rozwojowej


W dniu 30 listopada 2009 r.w Instytucie Wschodnim UAM przy ulicy 28 czerwca 1956 r., nr 198 w ramach drugiej części projektu Globalny rozwój w kontekście społeczno-gospodarczych wyzwań Azji Centralnej i Kaukazu Południowego odbyło się seminarium otwarte poświęcone Kaukazowi Południowemu.